بهبود پشتیبانی از فارسی در لیبره‌آفیس ۲۶.۸

نسخهٔ ۲۶.۸ لیبره‌آفیس که در ۲۶ اوت ۲۰۲۶ (۴ شهریور ۱۴۰۵) منتشر شد، علاوه بر مجموعه‌ای از قابلیت‌ها و بهبودهای عمومی، چند تغییر مهم در پشتیبانی از زبان‌های راست به چپ و متن‌های دوجهته به همراه دارد؛ تغییراتی که برای کاربران زبان‌هایی مانند فارسی و عربی اهمیت ویژه‌ای دارند.

یکی از مهم‌ترین این تغییرات، تشخیص خودکار جهت پاراگراف است. از این پس هنگام باز کردن سند یا متن ساده، یا هنگام چسباندن متن در لیبره‌آفیس، جهت نوشتار پاراگراف می‌تواند به‌طور خودکار تشخیص داده شود. بنابراین در بسیاری از موارد، کاربر برای متن راست به چپ نیازی به تعیین دستی جهت پاراگراف نخواهد داشت.

نحوهٔ قرارگیری فاصله‌های انتهای پاراگراف نیز با جهت نوشتار آن هماهنگ شده است. این اصلاح باعث می‌شود فاصله‌هایی که در پایان پاراگراف‌های راست به چپ وجود دارند، مانند پاراگراف‌های چپ به راست، در جای درست خود قرار بگیرند.

یکی دیگر از بهبودهای مهم، امکان نمایش نویسه‌های کنترلی دوجهته در کنار سایر علائم قالب‌بندی است. این نویسه‌ها در متن‌های دوجهته برای تعیین یا تغییر جهت نمایش بخش‌هایی از متن به کار می‌روند و گاهی منشأ مشکلاتی می‌شوند که تشخیص علتشان دشوار است. نمایش آن‌ها در حالت نمایش علائم قالب‌بندی، ابزار مفیدی برای ویراستاران و کاربرانی است که با متن‌های فارسی، عربی و انگلیسی در یک سند سر و کار دارند.

لیبره‌آفیس ۲۶.۸ همچنین دستگیره‌های تغییر اندازهٔ اشیاء را در اسناد راست به چپ اصلاح کرده است. این تغییر باعث می‌شود رفتار این دستگیره‌ها با جهت نوشتار سند سازگارتر باشد.

بهبودهای یادشده به واژه‌پرداز لیبره‌آفیس محدود نمی‌شوند. در صفحه‌گستردهٔ لیبره‌آفیس نیز اگر کاربر در یک سلول خالی شروع به وارد کردن متنی راست به چپ کند، جهت آن سلول به‌طور خودکار به راست به چپ تغییر می‌کند. این قابلیت به‌ویژه هنگام ساخت جدول‌هایی که در آن‌ها متن فارسی یا عربی وارد می‌شود، می‌تواند نیاز به تنظیم دستی جهت سلول‌ها را کاهش دهد.

و در پایان، شاید از نظر مفهومی مهم‌ترین تغییر این مجموعه، تغییر تراز پیش‌فرض در اسناد جدید باشد. در نسخهٔ ۲۶.۸ تراز پیش‌فرض دیگر چپ نیست، بلکه «آغاز» است. تفاوت این دو در اسناد دوجهته مهم است. تراز «چپ» همیشه متن را نسبت به لبهٔ چپ صفحه تنظیم می‌کند، درحالی‌که تراز «آغاز» متن را نسبت به ابتدای خط، متناسب با جهت نوشتار تنظیم می‌کند. بنابراین اگر متن چپ به راست (مثلاُ انگلیسی) باشد، «آغاز» همان سمت چپ قرار می‌گیرد؛ اما اگر متن راست به چپ باشد (مثلاُ فارسی یا عربی)، «آغاز» در سمت راست قرار می‌گیرد. به این ترتیب یک گزینهٔ واحد می‌تواند برای هر دو گروه از زبان‌ها رفتار درست و طبیعی داشته باشد و دیگر لازم نیست «چپ‌چین» را به‌عنوان حالت پیش‌فرض در نظر گرفت؛ حالتی که برای متن‌های راست‌به‌چپ مناسب نیست.

بهبودهای این نسخه نشان می‌دهند که پشتیبانی از زبان‌های راست به چپ فقط به امکان تایپ فارسی یا عربی محدود نیست؛ بلکه رفتار پاراگراف، تراز متن، سلول‌های صفحه‌گسترده، علائم قالب‌بندی و حتی عناصر گرافیکی نیز باید با جهت نوشتار سازگار باشند. برای کاربران فارسی‌زبان، شاید همهٔ این تغییرات در استفادهٔ روزمره به چشم نیاید، اما مجموعهٔ آن‌ها گامی در جهت رفتار طبیعی‌تر و استانداردتر لیبره‌آفیس با متن‌های فارسی و عربی است.

جامعهٔ پویا و نرم‌افزارِ آزاد

یکی از دستاوردهای مهم نرم‌افزار آزاد، شکل‌گیری جامعه‌ای پویا از کاربران است؛ جامعه‌ای که در آن پرسش و پاسخ، انتقال تجربه و حل مسئله به‌صورت جمعی انجام می‌شود.

لیبره‌آفیس نمونه‌ای روشن از همین فرهنگ مشارکتی است؛ جایی که تجربهٔ یک کاربر می‌تواند راه‌گشای مشکل کاربران دیگر باشد.
برای مثال این یادداشت آموزشی در اصل از یک پرسش ساده شروع شد. مسئله‌ای که یکی از کاربران لیبره‌آفیس مطرح کرد و من گمان می‌کردم راه‌حلی برایش وجود ندارد، اما داشت و در در دل گفت‌وگوها با پی‌گیری همان کاربر پیدا شد.
از شما چه‌پنهان بسیاری دیگر از نوشته‌های این وبلاگ از همین جنس‌اند و از دل پرسش‌ها، تجربه‌ها و گفت‌وگوهایی که در مسیر استفاده از لیبره‌آفیس پیش آمده‌اند به یادداشت‌های آموزشی تبدیل شده‌اند.

ممکن است گفته شود که چنین پرسش‌وپاسخ‌هایی دربارهٔ نرم‌افزارهای انحصاری (مانند مایکروسافت‌آفیس) هم وجود دارد و انجمن‌ها و وب‌سایت‌های متعددی برای طرح سؤال دربارهٔ آن‌ها فعال هستند.
ظاهراً درست به نظر می‌رسد، اما تفاوت اصلی در «ماهیت» و «پایداری» این تبادل دانش نهفته است.

در نرم‌افزارهای آزاد، پرسش و پاسخ صرفاً راهکاری موقت برای استفادهٔ بهتر از یک محصول نیست، بلکه بخشی از فرآیند جمعیِ بهبود نرم‌افزار محسوب می‌شود. پاسخ‌ها محدود به چارچوب‌های بستهٔ شرکت سازنده نیستند و دانش تولیدشده می‌تواند مستقیماً به مستندات رسمی، راهنماها و حتی به خودِ کد منبع منتقل شود.

پیچیدگی مصنوعی در فایل‌های مایکروسافت‌آفیس

فرمت OOXML که مایکروسافت برای فایل‌های آفیس استفاده می‌کند عمداً پیچیده طراحی شده است. این پیچیدگی هم نه به‌خاطر نیاز واقعی اسناد، بلکه برای سخت‌تر شدن سازگاری نرم‌افزارهای دیگر (از جمله لیبره‌آفیس) با این فرمت است!

لوگوی اکسل

برای مثال در XLSX (فرمتی که صفحه‌گستردهٔ اکسل از آن استفاده می‌کند) داده‌ها تکه‌تکه و پراکنده در چند فایل مختلف نگه‌داری می‌شوند. مثلاً متن‌ها در یک فایل جداگانه ذخیره می‌شوند و سلول‌ها فقط به شمارهٔ آن متن اشاره می‌کنند. حتی تاریخ‌ها هم به‌صورت عددی از یک تاریخ مرجع اشتباه (۲۹ فوریه ۱۹۰۰ که اصلاً وجود ندارد) ذخیره می‌شوند که خودش مشکل‌ساز است. در نتیجه ساختار فایلی که در ظاهر باید ساده باشد، در قالب OOXML بسیار مبهم، نامنظم و درهم است؛ یعنی کسی که بخواهد دقیقاً بفهمد چه چیزی کجاست، باید زمان و دانش نسبتاً بالایی داشته باشد.

این پیچیدگی پنهان به‌صورت زیرکانه‌ای کاربران را وابسته به نرم‌افزار مایکروسافت‌آفیس نگه می‌دارد، چون فهم و بازتولید کامل این فرمت برای نرم‌افزارهای غیرمایکروسافتی سخت است.

فونت‌های اضافی!

وقتی در برنامهٔ لیبره‌آفیس می‌خواهیم قلم (فونت) متن را عوض کنیم، یک فهرست بلندبالا از فونت‌ها باز می‌شود. گاهی این فهرست آن‌قدر شلوغ است که پیدا کردن فونت دلخواه سخت می‌شود.

برای همین یکی از کاربران در سال ۲۰۱۵ میلادی (۱۳۹۳ شمسی) در اینجا پیشنهادی داد:
«امکانی بگذارید که بشود بعضی فونت‌ها را از این فهرست پنهان کرد، بدون اینکه لازم باشد آن‌ها را از روی سیستم پاک کنیم.»

اگر این امکان اضافه شود:

  • فهرست فونت‌ها کوتاه‌تر و مرتب‌تر می‌شود.
  • کاربر سریع‌تر فونت دلخواهش را پیدا می‌کند.
  • کسانی که فقط با چند فونت خاص کار دارند، راحت‌تر می‌شوند.

همان کاربر پیشنهاد داده که:

  • جایی در تنظیمات برنامه گذاشته شود (مثلاً در مسیر: ابزارها ← تنظیمات ← فونت‌ها) که بتوان مشخص کرد کدام فونت‌ها نمایش داده شوند و کدام‌ها نه.
  • به‌جای نشان دادن تک‌تک فونت‌ها، فقط نام خانواده‌های فونت (مثلاً Nazanin) را نشان بدهد، نه همهٔ حالت‌های نازک و ضخیم آن جداجدا.

آیا این امکان اضافه شده است؟
نه. تا امروز این قابلیت هنوز در لیبره‌آفیس وجود ندارد، ولی در فهرست پیشنهادها ثبت شده و ممکن است در آینده اضافه شود.

چرا استفاده از رقم‌های نمایشی فارسی در صفحه کلید مشکل‌آفرین است؟

اگر شما از سیستم عامل لینوکس یا نسخه‌های جدید ویندوز استفاده می‌کنید، احتمالاً با این موضوع مواجه شده‌اید که نوشتن عددها با صفحه کلید به دو شکل انجام می‌گیرد:

1. زمانی که صفحه کلید انگلیسی است، و با نوشتن رقم‌ها، 0..9 را روی صفحه می‌بینید.

2. زمانی که صفحه کلید فارسی است، و با نوشتن رقم‌ها، ۰..۹ را روی صفحه می‌بینید.

هر چند در نگاه اول داشتن رقم‌های فارسی روی صفحه کلید اتفاق خوبی به نظر می‌آید، اما چالش از آن‌جا آغاز می‌شود که هر زبانی بخواهد برای ورودی اعداد خود، به جای رقم‌های معمول، از ارقام نمایشی زبان خود بهره بگیرد، که این پردازش ورودی را گاهی دچار اشکال می‌کند.

مسیر دیگر این است که نمایش ارقام به صورت محلی به جای صفحه کلید، به نرم‌افزار نمایشگر سپرده شود، و در صورتی که رقم در زمینه متن فارسی و راست به چپ باشد، به صورت فارسی نمایش داده شود، و در صورتی که در زمینه‌های دیگر و جهت‌های متفاوت قرار گیرد، متناسب با زمینه، شکل مناسب برای نمایش رقم انتخاب می‌شود.

این مسیر دوم نیازمند اصلاح نرم‌افزار برای افزودن قابلیت نمایش ارقام فارسی است. این قابلیت مدت‌ها پیش به اپن‌آفیس (نسل قبلی لیبره‌آفیس) افزوده شده و این قابلیت در لیبره‌آفیس از ابتدا موجود بوده است. آفیس مایکروسافت از همین روش برای نمایش ارقام فارسی استفاده می‌کند.

مقایسه دو رویکرد متفاوت

در ادامه، خوبی‌ها و بدی‌ها/چالش‌های این دو مسیر را با هم مقایسه می‌کنم:

استفاده از رقم‌های محلی در صفحه کلید:

خوبی‌ها: نیاز به پشتیبانی محدود در نرم‌افزار نمایش‌گر متن

بدی‌ها: تنها در ورودی کاربر قابل استفاده است و همه جا کار نمی‌کند، در صورت تغییر زمینه غلط از آب درمی‌آید، بیشتر نرم‌افزارها قادر به پردازش نیستند. اگر عددها به جای دیگری از متن که زبان دیگری در آن به کار رفته انتقال یابند نتیجه اشتباه خواهد بود.

نمایش رقم‌های محلی متناسب با زمینه:

خوبی‌ها: با توجه به آگاهی از نمایش ارقام فارسی در نرم‌افزار، هم در ورودی کاربر و هم در ارقام تولید شده توسط نرم‌افزار به درستی نمایش می‌یابد. در صورت تغییر زمینه باز هم به درستی قابل استفاده خواهد بود. حتی اگر عددها به جای دیگری از متن که زبان دیگری در آن به کار رفته انتقال یابند، باز هم نتیجه درست خواهد بود.

چالش‌ها: لزوم پیاده‌سازی در نرم‌افزار نمایش‌گر متن

نتیجه‌گیری

نتیجه‌ای که از تحلیل بالا می‌توان گرفت این است که استفاده از عددهای نمایشی فارسی در صفحه کلید، مشکل‌آفرین است و پیشنهاد می‌شود به جای این ارقام نمایشی، روی صفحه کلید از 0..9 استفاده کنید و بقیه کار را به واژه‌پردازی مانند لیبره‌آفیس بسپرید تا نمایش صحیح عدد متناسب با زبان را برای شما انجام دهد.

بنیاد اسناد

بنیاد اسناد (The Document Foundation) یک سازمان غیرانتفاعی است که هدف آن ترویج و توسعهٔ نرم‌افزارهای آزاد و متن‌باز برای کار با اسناد است. این بنیاد در سال ۲۰۱۰ (۱۳۸۹ خورشیدی) توسط گروهی از اعضای جامعهٔ اپن‌آفیس تأسیس شد، اعضایی که نگران آیندهٔ این مجموعهٔ اداری پس از خریده شدن سان‌مایکروسیستمز توسط اوراکل بودند.

هدف اصلی این بنیاد ایجاد یک مجموعهٔ اداری مستقل و با قابلیت پشتیبانی از فرمتِ باز و استاندارد ODF است که تحت کنترل هیچ شرکت خاصی نباشد. مهم‌ترین محصول این بنیاد، مجموعه‌نرم‌افزار اداری لیبره‌آفیس است که یک جایگزین قدرتمند و رایگان برای مجموعه‌های اداری تجاری محسوب می‌شود و از فرمت‌های مختلف اسناد، از جمله فرمت‌های مایکروسافت‌آفیس پشتیبانی می‌کند.

به طور خلاصه، بنیاد اسناد سازمانی است که برای توسعه و ترویج نرم‌افزارهای آزاد اداری تلاش می‌کند و لیبره‌آفیس مهم‌ترین دستاورد آن است.

آلمان، پیش به سوی ODF

آلمان و فرمت ODF

دولت آلمان تصمیم گرفته است که از حالا تا پایان سال ۲۰۲۷ (کمتر از ۳ سال دیگر) در کلیهٔ بخش‌های دولتی خود، از فرمت ODF که یک فرمت باز و استاندارد است استفاده کند.

دلیل این تصمیم این است که وقتی پرونده‌ها (فایل‌ها) در فرمت‌های انحصاری (بسته) ذخیره می‌شوند، مردم و نهادها برای خواندن یا ویرایش آن‌ها به نرم‌افزارهای خاصی (مانند مایکروسافت‌آفیس) وابسته می‌شوند، اما با فرمت‌های باز مثل ODF هرکسی می‌تواند با نرم‌افزارهای مختلف (مانند لیبره‌آفیس) به اسناد دسترسی داشته باشد و به این نحو حرف آخر را شرکت‌های بزرگ نرم‌افزاری نمی‌زنند. این کار به آلمان کمک می‌کند که مستقل‌تر باشد و بتواند نوآوری بیشتری در کارهای اداری‌اش داشته باشد. شورای برنامه‌ریزی فناوری اطلاعاتِ آلمان از یک کمیتهٔ استانداردسازی خواسته است که کارِ عملیاتی کردن این تغییر را آغاز کند.